Thiết lập khuôn khổ pháp lý đủ mạnh trong phòng ngừa, giải quyết tranh chấp đầu tư quốc tế

Bộ trưởng Hoàng Thanh Tùng bày tỏ sự trân trọng và cảm ơn các ý kiến tâm huyết, trách nhiệm của các đại biểu Quốc hội tại phiên thảo luận hội trường cũng như phiên thảo luận tổ trước đó.

Làm rõ định hướng lớn, Bộ trưởng khẳng định Nghị quyết được xây dựng với mục tiêu chuyển đổi căn bản cách tiếp cận: từ “phòng thủ, đối phó” sang “chủ động phòng ngừa và xử lý hiệu quả”. Trong bối cảnh Việt Nam thu hút ngày càng nhiều nhà đầu tư quốc tế chất lượng cao, yêu cầu đặt ra không chỉ là giải quyết tranh chấp khi đã phát sinh mà còn phải chủ động bảo vệ lợi ích quốc gia ngay từ sớm, từ xa. Vì vậy, Nghị quyết được thiết kế để khắc phục những hạn chế của các cơ chế hiện hành, trong đó có Quyết định 14/2020/QĐ-TTg, vốn tập trung vào giai đoạn xử lý tranh chấp.

Về nội dung cụ thể, Bộ trưởng nhấn mạnh công tác phòng ngừa được đặt ở vị trí trung tâm của Nghị quyết. Dự thảo dành hẳn một chương riêng để thiết lập cơ chế phối hợp sớm, trong đó yêu cầu đánh giá rủi ro pháp lý trên cơ sở từng dự án cụ thể, phù hợp với thông lệ quốc tế, đặc biệt là định hướng của Ủy ban Liên hợp quốc về Luật Thương mại quốc tế. Cùng với đó là hệ thống tiếp nhận và xử lý sớm các phản ánh của nhà đầu tư ngay từ khi có dấu hiệu phát sinh tranh chấp. Bộ trưởng nhấn mạnh, ưu tiên hòa giải không chỉ giúp giảm căng thẳng mà còn tiết kiệm chi phí rất lớn, có thể lên tới hàng triệu USD so với việc theo đuổi kiện tụng quốc tế.

Bộ trưởng Hoàng Thanh Tùng giải trình một số vấn đề đại biểu Quốc hội quan tâm.

Liên quan đến tổ chức bộ máy và nguồn nhân lực, Bộ trưởng thẳng thắn nhìn nhận thực trạng đội ngũ hiện nay chủ yếu làm việc kiêm nhiệm, thiếu kinh nghiệm tranh tụng quốc tế. Để khắc phục, dự thảo đề xuất thành lập Trung tâm phòng ngừa và giải quyết tranh chấp đầu tư quốc tế - một đầu mối chuyên trách cung cấp hỗ trợ pháp lý và kỹ thuật cho các Bộ, ngành, địa phương.

Mục tiêu là từng bước xây dựng đội ngũ “luật sư công” chuyên nghiệp, đủ năng lực tự bảo vệ lợi ích của Nhà nước, giảm dần sự lệ thuộc vào các hãng luật quốc tế với chi phí rất cao. Đồng thời, dự thảo cũng đưa ra cơ chế đặc thù trong việc thuê luật sư, cho phép đơn giản hóa thủ tục để đảm bảo tính kịp thời trong bối cảnh thời hạn tố tụng quốc tế thường rất gấp.

Đối với vấn đề phạm vi điều chỉnh, Bộ trưởng làm rõ rằng tranh chấp đầu tư quốc tế trong Nghị quyết được xác định là tranh chấp giữa Nhà nước hoặc cơ quan Nhà nước Việt Nam với nhà đầu tư nước ngoài trên cơ sở các cam kết quốc tế. Đây là loại tranh chấp có tính chất đặc thù, phức tạp và chịu sự điều chỉnh của các cơ chế tố tụng quốc tế nghiêm ngặt, do đó cần có một Nghị quyết riêng. Tuy nhiên, để đảm bảo tính linh hoạt, dự thảo đã thiết kế “cơ chế mở” tại Điều 20, cho phép trong những trường hợp cần thiết, khi được cấp có thẩm quyền cho phép, có thể áp dụng các quy định phù hợp của Nghị quyết để xử lý các tranh chấp quốc tế khác.

Giải trình về chế độ, chính sách - nội dung được nhiều đại biểu quan tâm - Bộ trưởng cho biết mức phụ cấp có thể lên đến 300% là xuất phát từ tính chất đặc thù của công việc. Đây là lĩnh vực đòi hỏi trình độ chuyên môn rất cao, vừa nắm vững pháp luật trong nước, vừa am hiểu pháp luật trong nước, quốc tế và sử dụng thành thạo ngoại ngữ chuyên ngành. Đồng thời, áp lực và rủi ro pháp lý cũng rất lớn khi mỗi vụ kiện có thể liên quan đến số tiền bồi thường lên tới hàng triệu, thậm chí hàng tỷ USD. Trong khi đó, mức thù lao của luật sư quốc tế là rất cao, tạo ra khoảng cách lớn về nguồn lực. Nếu không có cơ chế đãi ngộ tương xứng, rất khó thu hút và giữ chân đội ngũ nhân lực chất lượng cao trong khu vực công.

Về cơ chế miễn, giảm trách nhiệm pháp lý, Bộ trưởng cho biết, đây không phải là quy định hoàn toàn mới. Bởi trên thực tế đến nay, Quốc hội đã ban hành một số nghị quyết có cách tiếp cận tương tự như Nghị quyết số 198/2025/QH15 về một số cơ chế, chính sách đặc biệt phát triển kinh tế tư nhân, Nghị quyết số 222/2025/QH15 về Trung tâm tài chính quốc tế tại Việt Nam hay Nghị quyết số 206/2025/QH15 về cơ chế đặc biệt xử lý khó khăn, vướng mắc do quy định của pháp luật. 

Bộ trưởng Hoàng Thanh Tùng khẳng định cơ quan chủ trì soạn thảo sẽ tiếp tục phối hợp chặt chẽ với các cơ quan của Quốc hội để tiếp thu tối đa, giải trình đầy đủ các ý kiến của đại biểu, qua đó hoàn thiện dự thảo Nghị quyết với chất lượng cao nhất trước khi trình Quốc hội xem xét, thông qua tại Kỳ họp.