Sửa đổi Luật Thủ đô: Bước tiến lịch sử nhằm thiết lập mô hình thể chế phát triển mới cho Thủ đô

Theo đó, Bộ trưởng Bộ Tư pháp Hoàng Thanh Tùng khẳng định, sửa đổi Luật Thủ đô là một bước tiến mang tính lịch sử nhằm thiết lập mô hình thể chế phát triển mới và chuyển mạnh từ tư duy quản lý sang kiến tạo và quản trị phát triển. Quan điểm xuyên suốt được quán triệt là trao quyền mạnh hơn, phân cấp, phân quyền triệt để và trách nhiệm giải trình rõ ràng, gắn với phương châm “Hà Nội quyết, Hà Nội làm, Hà Nội chịu trách nhiệm”.

“Luật Thủ đô (sửa đổi) sẽ tạo lập nền tảng pháp lý vững chắc để hiện thực hóa tầm nhìn phát triển 100 năm, phát huy vai trò, vị trí là trung tâm chính trị hành chính của quốc gia, xây dựng Hà Nội thành trung tâm đổi mới sáng tạo, tài chính hàng đầu, xứng tầm với đô thị toàn cầu. Đồng thời, việc sửa đổi Luật cũng sẽ giúp xác lập rõ vai trò hạt nhân dẫn dắt vùng Thủ đô, bảo đảm sự hài hòa lợi ích giữa Nhà nước, người dân và doanh nghiệp và lấy hạnh phúc của Nhân dân làm tiêu chí phát triển”, Bộ trưởng Bộ Tư pháp nêu rõ.

Làm rõ một số vấn đề mà các đại biểu nêu tại phiên họp, về đột phá về phân cấp, phân quyền mạnh mẽ cho chính quyền Thủ đô, theo Bộ trưởng Tư pháp, dự thảo Luật đã tạo ra một bước ngoặt về tư duy pháp lý, chuyển từ cơ chế thực thi chính sách sang thiết kế và tổ chức thực hiện chính sách với hơn 190 thẩm quyền được giao cho chính quyền thành phố.

Tiếp thu ý kiến đại biểu Quốc hội, bám sát yêu cầu đổi mới tư duy xây dựng pháp luật theo hướng chuyển mạnh từ tư duy quản lý sang tư duy kiến tạo, phát triển, Cơ quan chủ trì soạn thảo dự kiến sẽ rà soát kỹ các cơ chế, chính sách phân quyền được quy định từ Chương II đến Chương VII của dự thảo Luật để đề xuất hoàn thiện theo hướng, đối với những nội dung phân quyền về tổ chức bộ máy, về ban hành văn bản quy phạm pháp luật có nội dung thuộc thẩm quyền của cơ quan nhà nước cấp trên hoặc liên quan đến nội dung Hiến pháp xác định phải ban hành bằng luật như quyền con người, quyền công dân thì quy định cụ thể thẩm quyền của từng cơ quan, của chính quyền thành phố trong dự thảo Luật.

Đối với các nội dung phân quyền theo từng lĩnh vực phát triển thì chỉ quy định những nội dung cốt lõi, có tính nguyên tắc, khái quát, gắn với yêu cầu, kết quả cần đạt được và lộ trình thực hiện cụ thể nhằm tạo ra không gian thể chế cho Thủ đô phát huy tính tự chủ, sáng tạo, chủ động thiết kế và triển khai các chính sách phù hợp với đặc thù phát triển của Thủ đô, bảo đảm linh hoạt, thích ứng với thực tiễn theo đúng tinh thần “Hà Nội quyết, Hà Nội làm, Hà Nội chịu trách nhiệm”.

Về yêu cầu giao quyền đi đôi với kiểm soát quyền lực, Bộ trưởng Hoàng Thanh Tùng nêu rõ, dự thảo Luật đã cố gắng thiết kế các cơ chế kiểm tra, giám sát công khai, minh bạch và trách nhiệm giải trình một cách có hệ thống, đủ mạnh để tương xứng với việc phân quyền rất mạnh mẽ cho thành phố.

Cụ thể, thứ nhất là cơ chế giám sát đa tầng và thẩm quyền giám sát, kiểm tra của Quốc hội, Uỷ ban Thường vụ Quốc hội, Hội đồng Dân tộc, các Ủy ban Quốc hội, của Chính phủ, của các Bộ như quy định trong dự thảo Luật.

Thứ hai, dự thảo Luật áp dụng tư duy quản trị hiện đại thông qua nguyên tắc 6 rõ; bao gồm rõ người, rõ việc, rõ quy trình trách nhiệm, rõ thời gian, rõ kết quả và rõ hiệu quả. Theo đó, việc cụ thể hóa trách nhiệm sẽ giúp chuyển từ trao việc sang trao trách nhiệm gắn với kết quả, khắc phục tình trạng đùn đẩy, né tránh hoặc lạm quyền trong bộ máy.

Thứ ba, trách nhiệm giải trình ở mức cao và tăng cường tính minh bạch thông qua cơ chế báo cáo tức thời, giải trình bắt buộc và công khai để Nhân dân giám sát.

Thứ tư, ngăn chặn nguy cơ buông lỏng quản lý thông qua quy định cấm phân cấp, ủy quyền tiếp đối với những thẩm quyền đặc biệt, vượt trội được Quốc hội trao. Điều này bảo đảm trách nhiệm giải trình luôn tập trung ở cấp được giao thẩm quyền gốc.

“Tiếp thu ý kiến đại biểu Quốc hội, Cơ quan chủ trì soạn thảo cũng sẽ nghiên cứu để làm rõ các tiêu chí phân quyền, quy định rõ khi nào thì quyền được giao cho HĐND, tập thể UBND, khi nào thì giao cho cá nhân Chủ tịch UBND để bảo đảm nguyên tắc rõ trách nhiệm trong việc ra quyết định. Đồng thời, bổ sung hệ quả của trách nhiệm giải trình, bổ sung các quy định về hệ quả pháp lý cụ thể nếu kết quả giải trình không đạt yêu cầu hoặc việc thực hiện quyền hạn không hiệu quả để có căn cứ kịp thời điều chỉnh nội dung phân quyền như quy định tại Điều 4 của dự thảo Luật”, Bộ trưởng cho hay.

Bộ trưởng Bộ Tư pháp Hoàng Thanh Tùng cũng cho biết, Cơ quan chủ trì soạn thảo sẽ nghiên cứu quy định cụ thể hơn về hình thức giải trình và thời điểm thực hiện phải trình trước, trong hay sau thực hiện nhiệm vụ để tăng tính chủ động cho thành phố.

Về ý kiến đề nghị làm rõ giới hạn của việc ban hành các cơ chế khác luật, Bộ trưởng nhấn mạnh, dự thảo Luật đã thiết lập khung pháp lý cho phép Thủ đô ban hành các quy định khác với pháp luật hiện hành thông qua 3 cấp độ chính; thứ nhất là về áp dụng pháp luật tại Điều 5; thứ 2 là về thẩm quyền ban hành văn bản tại Điều 8 cho phép thành phố ban hành các văn bản phạm pháp luật có nội dung khác với văn bản cơ quan nhà nước cấp ở Trung ương để thực hiện các thẩm quyền đặc thù được giao; thứ ba là về thí điểm cơ chế, chính sách tại Điều 9. Đây là quy định có tính đột phá cho phép HĐND thành phố thí điểm các chính sách khác, luật, nghị quyết của Quốc hội hoặc những vấn đề chưa được pháp luật quy định.

Về giới hạn kiểm soát quyền lực, dự thảo Luật cũng đã quy định các lĩnh vực loại trừ không thực hiện thí điểm, quy trình chặt chẽ như việc ban hành phải dựa trên sự chấp thuận của cơ quan có thẩm quyền của Đảng; phải thực hiện đánh giá tác động toàn diện về kinh tế - xã hội, môi trường và quyền con người; tham vấn ý kiến các Bộ, ngành, đối tượng chịu sự tác động cũng như cơ chế hậu kiểm, Ủy ban Thường vụ Quốc hội có quyền bãi bỏ văn bản của HĐND thành phố nếu trái luật, Chính phủ quyền tạm dừng thi hành các cơ chế đặc thù nếu cần thiết để bảo đảm an ninh, lợi ích quốc gia để đáp ứng yêu cầu kiểm soát chặt chẽ; giới hạn ban hành cơ chế khác luật ở những lĩnh vực thực sự đặc thù…

Tiếp thu ý kiến đại biểu, Cơ quan chủ trì soạn thảo dự kiến sẽ bổ sung và hoàn thiện các nội dung này theo hướng rà soát danh mục lĩnh vực được ban hành cơ chế khác Luật để quy định khu trú, rõ hơn trong các lĩnh vực cụ thể để tập trung khắc phục các điểm nghẽn trong phát triển Thủ đô, vừa giúp tránh việc bổ sung chính sách quá rộng, bảo đảm tính thống nhất của hệ thống pháp luật.

Đồng thời, luật hóa nội dung đánh giá sự khác biệt khi nghiên cứu, bổ sung quy trình bắt buộc sẽ nghiên cứu, bổ sung quy trình bắt buộc tại Điều 8 và Điều 9 của dự thảo Luật, yêu cầu cơ quan soạn thảo phải có báo cáo riêng đánh giá sự khác biệt so với pháp luật hiện hành. Báo cáo này phải làm rõ tại sao quy định hiện hành không đáp ứng được yêu cầu phát triển của Thủ đô và các biện pháp kiểm soát rủi ro tương ứng khi áp dụng quy định mới.

Thứ ba là quy định cứng về giới hạn quyền nghiên cứu bổ sung nguyên tắc tại Điều 4 và Điều 9 về việc ban hành cơ chế khác luật không được hạn chế quyền con người, quyền công dân, trái với Hiến pháp. Đây là ranh giới pháp lý quan trọng nhất để bảo đảm sự an toàn của cơ chế thí điểm.

Thứ tư là tăng cường trách nhiệm giải trình và điểm dừng thí điểm, nghiên cứu quy định rõ thời hạn thí điểm, ví dụ như là 3 năm hay 5 năm tùy chính sách và trách nhiệm báo cáo định kỳ cho Quốc hội, Chính phủ về kết quả thực hiện, trách nhiệm đối với việc ban hành chính sách pháp luật không đúng quy trình hoặc gây thiệt hại nghiêm trọng mà không thuộc trường hợp miễn trừ rủi ro khách quan.

Thứ năm, đối với cơ chế thỏa thuận liên vùng, khi ban hành cơ chế khác luật có tác động đến các địa phương khác trong vùng Thủ đô thì nghiên cứu bổ sung cơ chế thỏa thuận hoặc lấy ý kiến thống nhất từ các địa phương liên quan thay vì chỉ đánh giá tác động từ một phía của Hà Nội.

Về các vấn đề cụ thể, về vấn đề ngừng cung cấp điện, nước, Bộ trưởng Hoàng Thanh Tùng cho hay, khi ban hành Luật Thủ đô năm 2012, Quốc hội đã thảo luận và không nhất trí, nên trong Luật Thủ đô năm 2012 không có quy định này.

Tuy nhiên, khi ban hành Luật Thủ đô năm 2024, Quốc hội tiếp tục thảo luận và đã chấp thuận quy định biện pháp này trong Luật Thủ đô năm 2024. Do đó, dự thảo Luật lần này tiếp tục kế thừa chính sách này và có điều chỉnh bổ sung cho phù hợp chứ không phải là quy định mới.

Về cơ chế đặc thù về tài chính ngân sách, Bộ trưởng nhấn mạnh, Điều 21 của dự thảo Luật cơ bản kế thừa quy định của Luật Thủ đô năm 2024, trong đó có chính sách bổ sung có mục tiêu cho ngân sách Thành phố toàn bộ số tăng thu ngân sách trung ương từ các khoản thu phân chia và số tăng thu từ các khoản thu ngân sách trung ương hưởng 100% trên địa bàn.

Đối chiếu với Kết luận số 18-KL/TW của Hội nghị Trung ương 2 vừa qua, theo đó yêu cầu đối với chính sách đặc thù về tài chính ngân sách của địa phương thì không quy định phân cấp nguồn thu ngân sách nhà nước để lại nguồn thu ngân sách Trung ương khác với quy định của Luật Ngân sách Nhà nước, Bộ trưởng thông tin, theo quy định tại khoản 5, Điều 77 Luật Ngân sách nhà nước năm 2025, Thành phố Hà Nội thực hiện cơ chế, chính sách tài chính - ngân sách đặc thù theo quy định của Luật Thủ đô.

“Điều đó có nghĩa là nếu Luật Thủ đô quy định cơ chế tài chính khác với quy định của Luật Ngân sách Nhà nước thì thực hiện theo quy định của Luật Thủ đô. Do đó, dự thảo Luật quy định tại Điều 21 không trái Luật Ngân sách nhà nước”, Bộ trưởng nêu rõ.

Tuy nhiên, để đảm bảo tính thận trọng, Cơ quan chủ trì soạn thảo cũng sẽ nghiên cứu để báo cáo đầy đủ vấn đề này với Chính phủ, với Ủy ban Thường vụ Quốc hội và theo kết luận của Ủy ban Thường vụ Quốc hội, nếu cần thiết thì sẽ báo cáo xin ý kiến chỉ đạo của cấp có thẩm quyền.