​Cần làm rõ tiêu chí xác định hàng hóa lưỡng dụng

Theo báo cáo của Bộ Quốc phòng, vũ khí hủy diệt hàng loạt (WMD) được một số quốc gia coi là công cụ răn đe chiến lược, nhiều quốc gia không ngừng tìm cách sở hữu, nghiên cứu, phát triển, hiện đại hóa vũ khí hạt nhân, các tổ chức khủng bố và các chủ thể phi nhà nước không ngừng tìm cách tiếp cận, sở hữu các loại WMD bằng nhiều cách thức, thủ đoạn khác nhau. 

Cùng với đó, sự phát triển nhanh chóng của khoa học và công nghệ, cuộc Cách mạng công nghiệp lần thứ tư, đặc biệt trong các lĩnh vực trí tuệ nhân tạo, công nghệ sinh học, sinh học tổng hợp, công nghệ gen thế hệ mới, vật liệu tiên tiến, in 3D, điện toán đám mây và công nghệ tài chính số, đã tạo ra những thách thức mới đối với công tác phòng, chống phổ biến và tài trợ phổ biến WMD. 

Các tiến bộ công nghệ thúc đẩy mạnh mẽ phát triển kinh tế - xã hội, nhưng cũng làm mờ ranh giới giữa mục đích dân sự và quân sự, làm gia tăng nguy cơ bị lợi dụng kết quả khoa học công nghệ để thực hiện hoạt động phổ biến WMD. Các phương thức tài trợ phổ biến ngày càng tinh vi, khó phát hiện và khó kiểm soát, nhất là thông qua các nền tảng công nghệ số và phương tiện thanh toán điện tử. 

Bên cạnh đó, việc sản xuất, mua bán, vận chuyển các loại vật liệu, thiết bị, công nghệ và hàng hóa lưỡng dụng tại một số quốc gia và khu vực trên thế giới vẫn chưa được kiểm soát một cách hiệu quả. Thực trạng này tiềm ẩn nguy cơ bị lợi dụng cho mục đích nghiên cứu, chế tạo, phát triển WMD, đặt ra những thách thức lớn đối với an ninh, an toàn của từng quốc gia, cũng như an ninh, ổn định của khu vực và thế giới.

Vì vậy, một trong những yêu cầu đặt ra đối với việc hoàn thiện chính sách về phòng, chống phổ biến và tài trợ phổ biến WMD là tạo lập cơ sở pháp lý đầy đủ để kiểm soát rủi ro đối với hàng hoá, vật liệu, thiết bị, công nghệ và dịch vụ lưỡng dụng trong hoạt động xuất khẩu, nhập khẩu, trung chuyển, chuyển tải, logistics và thanh toán quốc tế. 

Qua đó, cơ quan chủ trì soạn thảo đã tổng hợp, hoàn thiện và đề xuất 03 chính sách: (1) Hoàn thiện nguyên tắc phòng, chống phổ biến WMD bảo đảm đáp ứng yêu cầu bảo vệ quyền con người, quyền công dân theo quy định của Hiến pháp và điều ước quốc tế liên quan; (2) Tăng cường biện pháp quản lý, kiểm soát đặc thù các hoạt động có nguy cơ dẫn đến phổ biến WMD; (3) Hoàn thiện cơ chế tổ chức thực thi, nguồn lực phòng, chống phổ biến WMD. 

Cho ý kiến về vấn đề này, đại diện Bộ Nông nghiệp và Môi trường nêu rõ, trên thực tiễn, có một số loại vật tư, sản phẩm như thuốc thú y, thuốc bảo vệ thực vật, phân bón hay các tác nhân sinh học đều có thể tiềm ẩn nguy cơ bị lợi dụng nếu không được kiểm soát chặt chẽ. Tuy nhiên, các nhóm hàng hóa này hiện đã được điều chỉnh tương đối đầy đủ bởi Luật Thú y, Luật Bảo vệ và kiểm dịch thực vật, Luật An toàn thực phẩm, Luật Chất lượng sản phẩm, hàng hóa…

Trong khi đó, dự thảo chính sách của Luật này mới dừng lại ở việc đề cập xây dựng danh mục hàng hóa lưỡng dụng, cơ chế cấp phép và kiểm soát, nhưng chưa làm rõ tiêu chí xác định cũng như ranh giới giữa phạm vi điều chỉnh của Luật này với các luật chuyên ngành hiện hành.

Điều đó tiềm ẩn nguy cơ dẫn đến tình trạng chồng chéo trong quản lý nhà nước, đặc biệt trong khâu cấp phép và kiểm soát xuất, nhập khẩu. Nếu không xác định rõ tiêu chí phân loại, một loại hàng hóa có thể đồng thời thuộc diện điều chỉnh của nhiều cơ chế khác nhau, kéo theo việc doanh nghiệp phải thực hiện nhiều thủ tục cấp phép song song, làm gia tăng chi phí tuân thủ và kéo dài thời gian xử lý.

Từ thực tiễn đó, đại diện Bộ Nông nghiệp và Môi trường đề nghị cơ quan chủ trì soạn thảo cần làm rõ hơn tiêu chí xác định hàng hóa lưỡng dụng; nguyên tắc phân định trách nhiệm quản lý giữa các Bộ, ngành cũng như mối quan hệ giữa dự thảo Luật này với hệ thống pháp luật chuyên ngành.

Góp ý thêm về vấn đề này, đại diện Bộ Công Thương cho biết, nhiều loại hàng hóa lưỡng dụng đang được sử dụng phổ biến trong đời sống và sản xuất, điển hình như một số hóa chất vừa có khả năng bị lợi dụng nhưng đồng thời là nguyên liệu đầu vào thiết yếu trong các ngành công nghiệp và tiêu dùng. Điều này cho thấy việc xây dựng danh mục hàng hóa lưỡng dụng cần được rà soát kỹ lưỡng, thận trọng, tránh ảnh hưởng đến hoạt động sản xuất, kinh doanh và lưu thông hàng hóa.

Kết luận cuộc họp, Thứ trưởng Đặng Hoàng Oanh cơ bản thống nhất với mục tiêu, quan điểm xây dựng hồ sơ chính sách dự án Luật, song nhấn mạnh yêu cầu hoàn thiện chính sách theo hướng bảo đảm cân bằng giữa kiểm soát và phát triển, vừa đáp ứng yêu cầu phòng ngừa rủi ro, vừa không cản trở hoạt động sản xuất, kinh doanh, đặc biệt trong các lĩnh vực có liên quan đến công nghệ, hàng hóa lưỡng dụng.

Theo đó, cần làm rõ hơn phạm vi, mức độ và điều kiện áp dụng các biện pháp kiểm soát, bảo đảm các quy định được thiết kế phù hợp, không gây ách tắc trong hoạt động sản xuất, lưu thông và đổi mới sáng tạo.

Cùng với đó, cần tiếp tục hoàn thiện báo cáo đánh giá tác động chính sách theo hướng rõ vấn đề, rõ giải pháp; đồng thời làm rõ yêu cầu về nguồn lực, phân công, phân cấp và cơ chế phối hợp liên ngành để bảo đảm tính khả thi khi triển khai.
 
Vũ khí hủy diệt hàng loạt (WMD) là vũ khí có khả năng gây cho đối phương tổn thất lớn về sinh lực, phương tiện kỹ thuật, cơ sở kinh tế, quốc phòng, an ninh, môi trường sinh thái và gây tác động mạnh đến tâm lý, tinh thần của con người. WMD gồm vũ khí sinh học, vũ khí hóa học, vũ khí hạt nhân và vũ khí phóng xạ. WMD nếu không kiểm soát tốt có thể trở thành những vũ khí nguy hiểm cho những quốc gia có mục đích xấu, những kẻ khủng bố hoặc các chủ thể phi nhà nước khác. Đặc biệt, trong giai đoạn toàn cầu hóa ngày càng sâu rộng như hiện nay, các công đoạn để tiếp cận công nghệ nghiên cứu, chế tạo WMD đều trở nên dễ dàng hơn.

Châu Dương