Hoạt động làm luật của QH đã có nhiều cải tiến...

Việt Nam đang hy vọng tiến nhanh tới một xã hội được quản lý bằng luật pháp và có đủ luật pháp cho quá trình hội nhập. Tuy đã có nhiều cải tiến trong hoạt động của Quốc hội, nhưng khoảng cách giữa mong muốn với thực tế về luật còn khá xa mà điểm đầu tiên cần xem xét là chất lượng của quá trình xây dựng và thực thi. 

Ở Việt Nam, luật có được thông qua hay không phụ thuộc vào đa số các đại biểu Quốc hội, nhưng chất lượng của luật được đánh giá bằng hiệu quả của nó đối với xã hội. Luật có chất lượng cao là luật giúp cho việc quản lý xã hội thuận lợi hơn, giúp cho xã hội phát triển hơn và giúp cho đa số cá nhân, tổ chức chịu tác động của luật nhận rõ trách nhiệm của mình hơn khi chưa có luật. 

Thông thường, "Luật" được hiểu đơn giản là quy định được cơ quan có thẩm quyền lập ra nhằm điều chỉnh hành vi của thành viên trong cộng đồng, trong quốc gia. Tuy nhiên, nếu không tuân thủ nghiêm ngặt từng bước của quy trình làm luật, luật có thể trở thành công cụ cho một số nhóm người sử dụng để "hành" dân và doanh nghiệp...

Nhìn chung việc xây dựng và thực thi luật của nước ta cũng bao gồm 5 giai đoạn trên, nhưng thường chỉ được tập trung vào giai đoạn soạn thảo dự luật và thông qua luật. Vì các giai đoạn có liên quan chặt chẽ với nhau nên bất cứ giai đoạn nào làm không tốt cũng sẽ ảnh hưởng xấu tới các giai đoạn còn lại. 

Ở giai đoạn xác định nhu cầu và khả năng xây dựng luật, việc xác định nhu cầu đa phần được thực hiện theo kế hoạch từ trên xuống, ít xuất phát từ các vướng mắc trong giải quyết các vấn đề thực tế. Khi có vướng mắc trong thực tế thì cũng không được thống kê theo hệ thống nên khó tổng hợp. Vì vậy có yêu cầu xây dựng luật nhưng cụ thể luật phải giải quyết vấn đề gì thì không rõ. 

Do Hiến pháp và các luật đã có không được tuân thủ triệt để nên khó xác định phạm vi của luật mới: có những điều không đưa vào sẽ thiếu nhưng đưa vào lại bị trùng lặp. 

Việc thực thi các luật hiện hành không nghiêm nên khó xác định được chính xác khả năng thực thi cũng như chi phí đối với luật mới. 

Những yếu tố này khiến cho việc quyết định soạn thảo luật gặp khó khăn hoặc kế hoạch xây dựng luật thiếu cơ sở. Với chất lượng như của các luật đã được xây dựng thì việc thực hiện kế hoạch 20 luật trong năm nay không quá khó tuy nhiên hiệu quả thực sự của luật vẫn còn là câu hỏi khó trả lời. 

Với giai đoạn soạn thảo dự luật, do cách làm chưa khoa học nên chúng ta chưa có được đội ngũ xây dựng luật chuyên nghiệp đủ mạnh. Vì vậy việc soạn thảo dự luật được các bộ, ngành tự tiến hành nên khó tránh khỏi lỗi kỹ thuật pháp lý, lỗi ngôn ngữ và bị ảnh hưởng của lợi ích cục bộ. 

Cần có ban soạn thảo gồm những chuyên gia rất giỏi về luật, về quản lý và có đạo đức tốt. Họ được làm việc độc lập và có sự phối hợp với các chuyên gia trong lĩnh vực liên quan. Họ không cần phải lo lắng cho miếng cơm, manh áo của chính họ. 

Trong điều kiện của Việt Nam hiện nay khó có thể chọn được ban chuyên trách như vậy và khó tạo được cơ chế đó nên chất lượng soạn thảo của nhiều dự luật còn chưa cao. 

Sang giai đoạn thẩm định, xem xét và thông qua luật, do chất lượng dự luật của giai đoạn cần kỹ thuật cao nhất chưa thực cao nên khó định hình được công việc của các bước trong giai đoạn này. 

Các chuyên gia, cán bộ, cơ quan có thẩm quyền trong giai đoạn này không phải luôn có năng lực cao, hoặc không có đủ thời gian hay ngại va chạm nên khó được kết quả cao. Nhiều đại biểu Quốc hội phát biểu khi thảo luận luật tại hội trường còn dài dòng, chung chung và không tập trung vào nội đang bàn. 

Do nhu cầu của việc xây dựng luật chưa được khoa học nên gia đoạn này đôi khi mất rất nhiều thời gian mà không có kết luận. 

Còn ở giai đoạn triển khai áp dụng luật, đây có thể coi là giai đoạn yếu dễ nhận thấy nhất trong toàn bộ quá trình xây dựng và thực thi luật ở Việt Nam.

Đa số các luật cần nhiều văn bản dưới luật để thực thi. Tuy vậy, nhiều luật sau khi được ban hành đã nhiều năm nhưng chưa có văn bản dưới luật như yêu cầu. Có thể do chúng ta chưa nhận thức được chức năng thực hiện luật của mỗi bộ, ngành, đơn vị , có thể do việc ban hành luật không kèm theo hướng dẫn cụ thể, nhưng cũng có thể còn nhiều nguyên nhân chủ quan khác khiến cho văn bản dưới luật không có. Văn bản dưới luật không đủ hoặc chất lượng không đảm bảo thì khó có thể thực thi luật được tốt. 

Trong buổi họp ngày 22 / 11, Quốc hội đã mạnh dạn chỉ ra những tồn tại về thực thi luật: 60% văn bản dưới luật thiếu, có văn bản dưới luật ra chậm hàng chục năm! Đó là thực tế đau xót nhưng nếu chúng ta dám nói thực thì chúng ta đã có cơ hội để giải quyết.

Việc đào tạo, hướng dẫn, tuyên truyền luật cho các cơ quan thực thi và đối tượng điều chỉnh của luật cũng không được tiến hành bài bản nên khó triển khai áp dụng.

Nhận thức luật kém, thói quen giải quyết công việc theo cảm tính, nể nang và sự hợp tác yếu giữa các cá nhân, tổ chức thực thi làm cho luật khó đưa được vào cuộc sống. Bên cạnh đó năng lực cán bộ của chúng ta trong thực thi luật nhìn chung yếu. 

Các tệ nạn xã hội như quan liêu, tham nhũng, lãng phí, bệnh hình thức, sản xuất manh mún, cơ sở hạ tầng kỹ thuật và điều kiện kinh tế kém là sự cản trở đáng kể cho quá trình thực thi luật ở Việt nam. Một khi cán bộ hoặc đơn vị thực thi luật pháp không nghiêm thì khó có thể yêu cầu cấp dưới tuân thủ triệt để luật. 

Nhìn chung doanh nghiệp, tổ chức, hay cá nhân đều không muốn mình tuân theo luật nếu không nhìn thấy lợi ích thực sự từ luật.

Vì vậy cần có sự quản lý chặt chẽ để đảm bảo công bằng: pháp nhân tuân thủ luật sẽ có lợi, ngược lại nếu vi phạm sẽ bị phạt. Đây là điều chưa thể thực hiện một sớm một chiều tại Việt nam.

Cuối cùng, chuyển sang giai đoạn đánh giá kết quả và sửa đổi. Cũng như nhiều nước đang phát triển khác, nơi mà luật pháp chưa nghiêm, giai đoạn này ở Việt Nam cũng chưa có những kết quả đáng kể. Ngay việc đơn giản như đánh giá kết quả thực hiện lời hứa của các Bộ trưởng trước quốc hội cũng chưa được thực hiện đầy đủ thì các đánh giá luật vốn rất phức tạp sẽ rất khó thực hiện. 

Điểm khó khăn trong đánh giá kết quả là phân được trách nhiệm của từng đối tượng, xác định được nguyên nhân gốc rễ trong từng trường hợp cụ thể để đưa ra biện pháp khắc phục và phòng ngừa. Tuy nhiên, với hệ thống quản lý xã hội còn nhiều bất cập như hiện nay, việc phân định trách nhiệm chưa rõ thì sẽ rất khó để thực hiện. 

Khi các số liệu trên không được tổng hợp một cách hệ thống, định kỳ thì việc sửa đổi hay bổ sung luật sẽ thiếu cơ sở. Vì vậy trong thưc tế luật Việt Nam thường hay sửa đổi nhưng sau sửa đổi vẫn còn nhiều bất cập. 

• Văn Sinh